به جهتى كه گفته شد خطاب جمع در اين موارد را تبديل به خطاب مفرد كرد ، و موارد نامبرده از مواردى است كه وقتى سخن گوينده به آن موارد كشيده مىشود او را دچار تندى و هيجان نموده در نتيجه نمىگذارد گفتارش را ادامه دهد ، به خلاف مواردى مثل آيات بعدى اين سوره يعنى آيه 144 كه مىفرمايد : « وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِه الرُّسُلُ ، أفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ » ، و آيه 153 كه مىفرمايد : « وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْراكُمْ » ، كه عتاب در آنها با خطاب جمع آمده ، چون خطاب جمع مؤثرتر از خطاب مفرد بود ، و باز به خلاف آيه 164 همين سوره كه رسول خدا ( ص ) در آن غايب فرض شده ، چون در مقام منت گذارى بر مؤمنين است به خاطر اين نعمت كه بر ايشان پيغمبرى مبعوث كرده ، غايب گرفتن او بيشتر در دلها مىنشيند و در نفوس مؤثر مىافتد و از توهمهاى پوچ و خيالهاى باطل دور تر است ، خواننده عزيز اگر در آيات شريفه دقت كند ، به صحت گفتار ما پى مىبرد . و معناى آيه اين است كه به ياد آر آن زمان را كه در غداة - صبح - از اهلت خارج شدى ، تا براى مؤمنين لشگر گاهى آماده سازى ، - و يا در آنجا اسكانشان دهى تا اطراق كنند ، و خدا شنوا است نسبت به آنچه در آنجا گفته شد و نيز نسبت بدان چه در دلها پنهان كرده بودند دانا است . از جمله : * ( « وَإِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِكَ . . . » ) * چنين بر مىآيد كه معركه جنگ به منزل آن جناب نزديك بوده ، و اين خود دليل است بر اين كه دو آيه مورد بحث ناظر به داستان جنگ احد است ، در نتيجه اين دو آيه متصل است به آياتى كه در باره جنگ احد نازل شده است ، چون مضامين و مفاهيم آنها با اين جريان تطبيق مىكند ، و از همين جا روشن مىشود كه گفتار بعضى از مفسرين كه گفته‌اند دو آيه مورد بحث در باره جنگ بدر نازل شده درست نيست ، و همچنين گفتار آنهايى كه گفته‌اند : مربوط به جنگ احزاب است سخن ضعيفى است ، و وجه ضعف آن دو روشن است . « وَاللَّه سَمِيعٌ عَلِيمٌ » يعنى خداى تعالى شنواى آن سخنانى است كه در آنجا گفتند ، و داناى به آن نيات و اسرارى است كه در دلهاى خود پنهان داشتند ، و اين جمله دلالت دارد بر اينكه در آن واقعه سخنانى در بين مؤمنين رد و بدل شده ، و نياتى را هم در دلهاى خود پنهان داشته‌اند ، و از ظاهر كلام بر مىآيد كه جمله : « اذ همت » متعلق به هر دو وصف است . * ( « إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّه وَلِيُّهُما » ) * ماده « ها - ميم و ميم » كه فعل ماضى مؤنث غايب « همت » از آن مشتق شده به معناى تصميم و عزمى است كه در دل براى كارى جزم كرده باشى ، و كلمه « فشل » به معناى